カテゴリーアーカイブ:

別宮 貞徳:『日本語のリズム 四拍子文化論』

「日本語のリズム 四拍子文化論」
著者:別宮 貞徳
初版:1977年10月20日(発行:講談社現代新書)
          2005年11月10日(発行:ちくま学芸文庫)

F2011_0212

阪 直: “20のポイントで学ぶ国際語 エスペラント入門”

「20のポイントで学ぶ国際語 エスペラント入門

著者:阪 直

発行:JEI

初版:198941日 第2:1992331

はじめに

 外国語学習をロケット発射にたとえる人がいるそうです。ロケットが最初に力をつけて地球の引力圏を突破しないと地上に引きもどされるように、外国を学習も最初に一定の水準を突破しないと先が続かないというのです。エスペラントの学習でも同じように、おとなの場合には短期間の集中講座で一定の水準まで達するようにしたほうが効果的なようです。この小冊子はそのような集中講座方式で学習されることを考えてつくりました。文法の基本的事項を20のセクションにまとめて罫で囲み、それに関連した読物がその下に載せてあります。紙面の都合で全文の訳をつけることはできませんが、できるだけ詳細な訳注をつけ、同じ単語の訳語もくり返し載せて、読みやすさを計りました。

 文法事項の説明では、専門用語なるべく使わないで、やさしく分かりやすい説明を試み、必要に応じて脚注の中で、補足的説明を加えたほか、英語との比較、対応を示しました。

 この出版は日本エスペラント学会事務局長忍岡守隆氏のご尽力と、編集部のみなさんのご協力に負うところが大きいので、これらの方々に対して心から感謝の意を表します。または草稿の段階で助言をお寄せくださった柴山純一氏、山川修一氏、ヤマサキセイコー氏に対しても深い感謝の意を表します。

1989年1月  阪 直

 

岡 一太: “岡山のエスペラント”

岡山のエスペラント

著者:岡 一太

発行:岡山文庫

初版:1983年11月20日

はじめに

 戦後には教科書にまでのったザメンホフとその人工国際補助語エスペラントのことが、いつのまにか消えてしまった。何故だろうか?、今ぐらいかれの「純粋な人間性と絶対的な民族間の正義と平等をねらう」という、深い思想性とその実現のための不撓不屈な業績が、高く評価されねばならぬ時代はない。またかれの弟子の一人が「愛は平和を生み、平和は人間性を保ち、人間性は最も高い理性である」と言っている。いずれも、すべての原点は「人間性」である。

 ユダヤ人のザメンホフが、幼い時からなめたいわれなき民族、言語の差別を撤廃しようと、一八八七年エスペラントを創ってから、もうすぐ百年となる。その一世紀の間、世界各国の最も人間的な人々が、このコトバで、争いなき平和な国と、そのレ対をめざし、波うちぎわに砂のお城をきずくような徒労を重ねてきた。日本でも例外ではない。岡山でも心やさしき人々が、このコトバと思想の宣伝・普及のため挺身してきた。しかも、特に岡山は日本のエスペラント運動の発祥地としての名誉をになう。そして栄光、挫折の歴史に、数多くの同志たちが、よろこび、悲しみ、たおれた。それらの人間的群像を掘り起こし、小さな紙牌に刻もうと言うのが、筆者の願いである。

 この本では、主として戦前の運動をかき、戦後はその任ではないので、省略した。諒とされたい。特殊の分野なので、文献・記録が乏しく、あるいは誤りが多々あると思う。お気付きの点は、筆者までご教示下されば幸甚である。なお文中すべて人名は敬称を省いた。お詫びしたい。特に老齢(八十歳)で取材意のままならず、多くの方々にご迷惑をかけ、なおかつ誤りを犯しているだろうことを歳に免じてお許し願いたい。

一九八三年八月十五日  岡 一太

John Christopher Wells: “English Esperanto English Dictionary”

English Esperanto English Dictionary

著者:John Christopher Wells

発行:Mondial

初版:1969年 第2版:201034

 

Antaŭparolo

Estas por mi granda plezuro prezenti novan plene reviziitan kaj reverkitan eldonon de ĉi tiu dudirekta vortaro  angla-Esperanta-angla. 

  Pasis jam pli ol kvardek jaroj post la unua eldono en la serio Teach Yourself.  Dum tiu tempo diversmaniere ŝanĝiĝis kaj la angla lingvo kaj Esperanto.  La nuna nova eldono laŭeble spegulas tiun duflankan evoluon same per la aldono de novaj kapvortoj kiel ankaŭ per multaj aliaj ŝanĝoj kaj plibonigoj. 

  Antaŭ kvardek jaroj la komputiloj estis ankoraŭ en sia infanaĝo.  Ne ekzistas la Interreto.  Ankoraŭ ne aperis Plena Ilustrita Vortaro, ankoraŭ ne aperis Longman Dictionary of Contemporary English kaj aliaj modernaj tekstar-bazitaj vortaroj de la angla.  Esperanto estas funkcianta lingvo, ne teoria projekto: do prave oni atentas al la uzado, same skribita kiel parolata.  Krom neformale observi la uzatan lingvon tra la mondo, mi povis ĉerpi el la kvinmilionvorta tekstaro de skribita Esperanto registrita ĉe tekstaro.com, dum Guglo kaj Vikipedio liveras eĉ pli vastan gamon da praktikita da uzado ( kvankam oni devas konsulti ilin kun kritika atentemo ). 

  Mi kaptis la okazon por pli bone provizi por la usona kaj internacia angla lingvo.  Tiucele mi aldonis tiajn novajn kapvortojn kiel cilantro, maven, mononucleosis kaj zucchini.  Krome mi almetis usonajn signifojn de vortoj jam troviĝantaj en la vortaro, ekzemple muffler paralele kun la brita silencer ( dampilo de aŭtoellaso ). 

  Sole sub la litero S estas aldonitaj pli ol cent novaj Esperantaj radikoj, ampleksantaj de skan/i, skip/o kaj spam/o ĝis same/o, Samo/o, saud/a, Seŝel/oj, Siĉuan/o, sik/o kaj svazi/o.  En la ĉ. tricent novaj anglaj vortoj sub S troviĝas interalie scallion, scam, schlep, scrapheap, scrawny kaj spreadsheet

  En la angla oni uzas nun multe malpli da ligstreketoj ol antaŭ kvardek jaroj.  Hodiaŭ ordinare ni skribas kunmetaĵojn aŭ seninterrompe aŭ kiel du vortojn.  Anstataŭ la air-lock kaj air-mail de la unua eldono oni skribas nun airlock kaj airmail; anstataŭ air-raid ni skribas nun air raid.  Oni povas nun presi vortojn antaŭe nepreseblajn: mi povis do retiri tiajn latinajn esprimojn kiel membrum virile kaj uzi anstataŭe ordinarajn anglajn vortojn, interalie senpudorajn. 

  La formo kaj stilo de la vortaro restas senŝanĝe: ĝi estas ankoraŭ kompakta.  Tio signifas, ke ĝi supozas ĉe la uzanto sufiĉan scion de ambaŭ lingvoj por krei mem surbaze de bazaj vortoj la derivitajn kaj fleksiajn formojn.  Laŭeble ĉiu artikoleto estas unuvorta traduko.  Plursignifaj vortoj estas traktataj tute resume, kaj troviĝas tre limigita kvanto da prefiksitaj, sufiksitaj kaj kumetitaj vortoj. 

  Gravan sentoŝanĝon inter Esperanto-parolantoj en la lastaj jaroj inspiris la verko de Claude Piron, La Bona Lingvo.  Oni pli forte sentas la dezirindecon ekspluati la latentajn kapvortojn de la ekzistanta radikprovizo de la lingvo, prefere ol krei novan vortmaterialoj el la franca aŭ aliaj eŭropaj lingvoj.  Tiu dilemo ekzistas en Espernato jam de la plej fruaj tagoj.  Ĉu sufiĉis diri malsanulejo, aŭ oni bezonis unuradikan neologismon hospitalo?  Ĉu ni parolu pri la dekdufingra intesto ( kiel oni nomas ĝin en multaj lingvoj, sed ne en la angla ), aŭ ĉu ni bezonas duodeno?  Ĉu diri stelfigurokonstelacio?  ( Nek duoden/ nek konstelaci/ apartenas al la oficiala radikaro aprobita de la Akademio de Esperanto. )  En la angla-Esperanta parto mi decidis ĉe diversaj tiaj punktoj ankoraŭ ne stabilaj doni ambaŭ eblecojn, por ke uzanto elektu mem inter ili.  Ĉe aliaj, mi donis nur mian propran rekomendon.  En la Esperanta-angla parto mu pli libere allasis radikojn kiujn Piron ( kaj eble ankaŭ mi ) opinius evitindaj.  Kelkajn mi markis per la signo ( ‘evitinda’ ), al aliaj mi aldonis alternativajn formojn en rektaj krampoj. 

  Por la formo kaj signifo de Esperantaj radikoj mi ordinare sekvas la normdonan verkon Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2005 ( Parizo: SAT ).  Tamen ne konvinkis min la decido de PIV ŝanĝi diversajn establitajn biologiajn terminojn por akordiĝi kun la scienclatina nomaro.  Ekzemple, mi konservas la Fundamentajn alcion/o kaj cipres/o, rezistante la novajn alced/o kaj kupres/oCerb/o restu cerb/o, ne cerebr/o

  Troviĝas ĉ. 10 150 Esperantaj radikoj en ĉi tiu vortaro, kompare kun la tro pufaj 16 780 ( inter kiuj multaj ne uzataj en la praktiko ) kiuj troviĝas en PIV.  Multaj estas terminoj el diversaj apartaj fakoj; por ĉiutagaj bezonoj sufiĉas tri-kvar mil radikoj.  Mi tamen enprenis ĉ. 150 radikojn ne listigitajn en PIV: preskaŭ ĉiuj el ili estas uzataj en Vikipedio aŭ en aliaj dokumentoj de la Interreto.  Enestas proksimume 22 mil anglaj kapvortoj. 

Por la nomoj de britaj birdoj mi akceptis la rekomendojn de Pilger en Komunlingvaj nomoj de Eŭropaj birdoj.  Mi volas mencii ankaŭ kiel tre utila ( pri diversaj aferoj ) mi trovis la Großes Wörterbuch Deutsch-Esperanto de Erich-Dieter Krause.  Kompreneble mi utiligis ankaŭ multajn aliajn Esperanto-vortarojn, interalie la retealireblajn ( ReVo, Komputeko, Sonja’s ).  Dum dek du monatoj mi aperigis blogon, vortaro-blogo, en kiu mi diskutis demandojn kiujn leviĝis dum la reviziado de la vortaro: koran dankon al la multaj, kiuj lasis tie komentojn. 

  Inter la geografiaj nomoj en la vortaro troviĝas ĉiuj nomoj de sendependaj ŝtatoj kaj modesta listo da aliaj nomoj.  Ili konformas al la Listo de Rekomendataj Landnomoj aprobita de la Akademio de Esperanto en la jaro 2009.  La landnomoj de Esperanto dividiĝas en du grupojn: iuj estas simplaj radikoj, ekz-e Aŭstralio kaj Usono, dum aliaj konsistas el nomo de gento aŭ popolo plus sufikso, ekz-e Anglujo, Hispanujo, Italujo.  Por tiu sufikso mi retenas la klasikan ujo; tiuj, kiuj preferas io ( do ekz-e Anglio ) anstataŭe uzu ĝin. 

John Wells

Londono, novembro 2009

 

 

Saka Tadasi: Esperantaj sinonimoj por japanlingvano

作文のためのエスペラント類義語集

著者:阪 直

発行:JEI

初版:200041

 

はじめに

 この類義語集は、日本語のあるひとつの言葉に対して複数のエスペラントの語句が対応する場合、そのうちのどれを選べばよいのか分からないという、学習者の作文上の悩みを解消する一助となることを目指しています。

 類義語は多くの場合、その意味が重なる部分があって、それぞれの語義の差を抽象的に説明するのはかなり難しいことです。ひとつの方法としては、抽象的な説明や定義のかわりに、できるだけ多くの用例を挙げることによって、その語が使える範囲やその類義語との意味の重なる部分や差異を浮かび上がらせるという方法があります。もともと単語というものは、文脈の中でこそ一定の意味をもつものであることを考えれば、この方法が正しい方法といえるでしょう。しかし、この方法では、語義の差異を一読して知るということができないため、初級・中級の学習者にとっては使いにくいという欠点を伴います。そのため、この本では敢えて各語に対して定義づけを行いました。その際、各語の共通部分にではなく異なる部分に目を向けた説明をしているので、ときには狭義に過ぎる説明があるかもしれませんが、これは初級・中級の学習者の作文に役立つには、そのほうが分かりやすいという考えに基づいています。この本では触れることができかった類義語の意味の重なる部分や、単語の周縁部分の微妙な意味あいについては、学習が進んで読む量が増える中で、学習者自身が習得して身につけてゆくものでしょう。

 日本語とそれに対するエスペラントとの訳語は、完全に対応していないことが多く、作文のときに注意しないと、読む人にはまったく違うイメージや概念を与えて誤解の原因となることがあります。この類義語集の末尾にはそのような語句をまとめ、「間違えやすい語句」として掲げておきました。また、作文に役立つように、巻末の索引は特に日本語の部を充実させました。

 この本の執筆に当たっては、国内外の多くの諸先輩の辞典や著作を参考にさせていただいたので、それらの著者の方々に対して深い感謝の意を表します。

2001年1月

阪 直

中村 陽宇: 辞書がなくても学べるエスペラント語入門

辞書がなくても学べるエスペラント語入門

著者:中村陽宇

発行:大本エスペラント普及会

初版:199389

阪 直: エスペラント初級・中級の作文

「エスペラント初級・中級の作文」
著者:阪 直
発行:JEI
初版:1984年6月24日

はしがき

 この本は、1980年6月から約3年半にわたってLa Revuo Orientaに掲載された「やさしい作文」の課題文の中から選んだ120問を、その文型によって分類し、解説文を全面的に書き替えて編集したものです。

 ここで取り上げている構文は、単文が大部分を占め、複文は関係詞を含む4題のほかはkaj, sed, ĉar, keなどでつなぐ簡単な文になっています。

 

したがって、この本は文字通り「やさしい」作文を取り上げている、初学者向きのものですが、著者としてはもうひとつ別の狙いをもっています。

 エスペラントの学習者のほとんどは独習者ですから、学校で勉強するのと違って、試験で絶えず点検されるということがないため、学習が進んで一応全体としては比較的高い水準に達した人にも、文法や用語に初歩的な知識の欠落が見られることが時どきあります。

 

そこで、この本ではこれまでの入門書ではあまり取り上げられなかった文法上の細かい点や、用語上の注意、特に類義語の説明に力を注ぎ、学習の初期の段階から正しいエスペラント的表現を身につけることができるように配慮しました。

 

 この本が初学者のための演習の場となるだけでなく、もう少し進んだ人たちにとっても「落ち穂ひろい」的役割りを果たす読み物になることができれば、そのもう一つの狙いも成功したことになります

 解説の中では、専門的な文法用語の使用をできるだけ避け、平易で明快な説明を心がけました。また、従来このクラスの学習書ではほとんど扱われなかった「動詞の相」について基礎的な概念を与えるために、「点動詞・線動詞」という新しい用語を使って説明を試みました。この用語は本文中にもときどき出てきますから、構成の都合上、最終章になっている「第6章 点動詞・線動詞について」を最初に読んでから、課題文にとりかかられる方がよいと思います。

 

 この本の出版は、日本エスペラント学会図書部長永瀬義正氏のご尽力によるところが大きいので、ここに心からの謝意を表したいと思います。また、草稿の段階で助言をお寄せくださった泉幸男氏と山川修一氏、たのしいさし絵をかいてくださった堤夕身栄さん、レイアウトと装丁をしてくださった熊倉一氏、校正をしてくださった伊藤俊彦氏、山口紘一氏に対しても深い感謝の意を表します。

 

     1984年5月               阪 直

Anna Löwenstein: “Rusoj loĝas en Rusujo”

Rusoj loĝas en Rusujo    landonomoj en Esperanto

編者:Anna Löwenstein

発行:Federazione Esperantista Italiana

初版:2007年6月

Antaŭparolo

Estas malfacile helpi Zamenhof-on. 

Renato Corsetti 

La longa historio de Esperanto montras, ke estas ekstreme facile malfaciligi Esperanton kaj ege malfacile plibonigi ĝin. 

  La temo de ĉi tiu libro estas ekzemplo, unu el la grandaj ekzemploj, pri tio. Zamenhof kreis sistemon de land-nomoj ne perfektan sed uzeblan, kaj certe la plej bonan, kiun li povis elpensi en sia tempo.  Bedaŭrinde tuj je la apero de la lingvo oni provis ne uzi ĝin laŭ la plej bona maniero ebla, sed ŝanĝi ĝin laŭ la ideologiaj kaj aliaj preferoj de la ŝanĝanto: ŝtatoj ne ekzistu, do ni certe forigu la finaĵon -ujo; la sono uj ne estas eltenebla por francoj; ne ekzistas belgoj sed nur flandroj kaj valonoj; Aristotelo parolis pri la lando Egipto kaj ne pri Egiptujo; ktp. 

  Aliflanke neniu provis simpligi la kelkajn verajn malfacilaĵojn: la paron Skotlando/Nederlando, ks.  Neniu demandis sin kiel plej klare prezenti la sistemon al ĉinoj, japanoj kaj al parolantoj de aliaj ne-eŭropaj lingvoj, kiuj solvas ĉi tiun problemon en maniero tre pli simpla kaj logika. 

  La samo okazis en pluraj aliaj kampoj de la lingvo. Pensu nur pri la troigita demando pri ata/ita, per kiu oni penis montri sian klerecon pli ol teni la sistemon uzebla por “normalaj” homoj. 

Pensu pri la vort-trezoro, en kiu al neanalizeblaj vortoj aldoniĝas neanalizeblaj finaĵoj, malgraŭ tio, kion Zamenhof tre klare skribis: “Mi aranĝis plenan dismembriĝon de la ideoj en memstarajn vortojn…” [1]  Se vi volas pli malgrandajn ekzemplojn, pensu pri la nealdono de la demanda vorto ĉu komence de frazoj.  Oni ne faras tion en kelkaj eŭropaj lingvoj, do, kial fari tion en Esperanto?  Kaj kio pri la japanoj, kiuj ne konas la eŭropan demandan fraz-melodion?  Ili iru al la infero ( tion ne diras, sed pensas la uzantoj de tiu ellaso )!  Pensu pri la ĉarma escepto dank’ al, kiun oni provas defendi per sia vivo, ĉar ĝi estas tiel potence pruva pri tio, ke Esperanto vivas kaj kapablas produkti esceptojn kiel veraj naciaj lingvoj. 

  Miaflanke mi opinias, ke la plej bona decido farita dum la tuta historio de Esperanto estis la akcepto de netuŝebla Fundamento, kio malebligis ( aŭ almenaŭ malpliigis ) senkonkludajn lingvajn debatojn, kaj permesis al ĉiuj fosi sian sulkon.  Sen tio la historio de Esperanto ne estus estinta malsimila ol la historio de aliaj planlingvoj, kiuj neniam transformiĝis al vere parolataj lingvoj. 

  Ni povus debati tra la tuta eterneco, sed vi ne konvinkus min ke la radiko libr- estas pli bela ol la radiko kitab-, nek mi konvinkus vin, ke la radiko kurt- estas duoblaĵo por mallong-

Kaj cetere niaj solvoj, kiel montras ĉi tiu libro pri unu el la demandoj, ne estus pli bonaj ol tiuj de Zamenhof. Li havis senton kaj intuicion, kiujn multaj el ni tute ne havas. 

  Aliflanke nun multaj opinias, ke la situacio de Esperanto estas tute alia ol la situacio en la jaro 1905-a, kiam oni bezonis la Fundamenton. Nun, oni argumentas, Esperanto jam venkis.  Ĝi estas lingvo parolata de granda komunumo; tial estas nature ke ĝi evoluigu siajn apartajn formojn kaj iĝu tiom malregula kiom la parolanta komunumo postulas.  Nia rolo estas nur registri tiujn formojn. 

  Ni povas nomi tiujn esperantistojn “jam-venkistoj” laŭ la konata vorto “fin-venkistoj”.  Finvenkistoj estas la homoj, kiuj ne povos ripozi ĝis Esperanto estos ĉies dua lingvo, instruata en la elementaj lernejoj de Tajlando kaj de Belgujo.  Jamvenkistoj estas la homoj, kiuj diras, ke Esperanto jam venkis, kaj ke sekve ni ne bezonas fari ion, por ke ĝi disvastiĝu.  Ni lasu tion al la ridindaj finvenkistaj zelotoj.  Ni ĝuu ĝin kaj klopodu helpi Zamenhof-on, igante la lingvon pli lingveca laŭ la ekzemplo de niaj ( eŭropaj ) lingvoj, certe ne de la ĉina.  Se tio igas ĝin malpli regula, tio ne estas nia zorgo.  Finfine ne estas ni, kiuj renkontas la neesperantistojn kaj provas instrui ĝin al ili. 

  Mi kredas, ke la jamvenkistoj devus fari de tempo al tempo ion humilan.  Ili rezignu pri siaj esperantologiaj konferencoj, kies celo estas montri, ke en Esperanto oni povas uzi grekajn vortojn same bone kiel en la franca; kaj ili iru instrui Esperanton al veraj

komencantoj ie ajn en la mondo, prefere ekster Eŭropo.  Tiam ili provu respondi la demandon, kial skotoj loĝas en Skotlando sed nederoj ne loĝas en Nederlando.  Mi volas nur diri, ke de la lernantoj venas la postulo pri simpleco kaj kohereco en la kadro

de la lingvo.  Nia tasko, la tasko de la spertuloj pri la lingvo, estas respondi tiujn petojn; ni ne faru ion, kio igas la lingvon pli malfacila kaj pli malregula por, ekzemple, indonezianoj, simple por igi ĝin surface pli simila al la angla aŭ al la latinidaj lingvoj. 

Mi mem opinias, ke Esperanto estas ankoraŭ tre malproksima de sia celo: ĝenerala uzo en la mondo kiel justa dua lingvo.  Tial nia tasko estas teni ĝin lerninda.  La kialoj por lerni Esperanton kaj ne unu el la grandaj naciaj lingvoj estas ĝia justeco, ĝia idea valoro, kaj samtempe ĝia facileco. 

  Kalman Kalocsay en sia poemo En amara horo diras:

     Ho, jen vi, Esperanto!  Ne glora kaj fiera,

     Nur orfa, senpotenca, senforta, senmatura,

     Svenema kaj senhelpa kaj – eble – senespera,

     Sed nobla, blanka, klara kaj senmakule pura.  [2]

 

  Io ajn farata por malfaciligi la vojon de la eble senespera Esperanto, estas io ne aprobinda, por diri la aferon milde.  Tion, laŭ mi, provas fari tiuj, kiuj opinias ke Esperanto devas “riĉiĝi” je novaj formoj, kiujn ili mem kreas, tamen ne havante la intuicion de Zamenhof. 

  Tamen en la lastaj tempoj mi vidas ankaŭ signojn de reveno al la simpleco de la Fundamento ( ekzemple per la lastatempaj iniciatoj reeldoni la Fundamenton rete kaj prese ).  La kvanto da kontribuintoj al ĉi tiu libro montras, ke malgraŭ ĉio multaj esperantistoj eliras el la ebriiĝa fazo, kiu regis en la antaŭa periodo. 

  Sukceson al ĉi tiu libro, kiu celas paroli al la menso de esperantistoj! 

 

[1] El Fundamenta Krestomatio de la lingvo Esperanto, 12a eldono.  Parizo: Esperantista Centra Librejo, 1929, p. 248. 

[2] La poemo estas reproduktita en la libreto El streĉita kordo, eldonita de Hungara Esperanto-Asocio. 

 

Mia komento:

Ekzemple la radiko “ital-”;

Iuj “i-emuloj” rapidemaj devigas rezulte nin pene lerni ambaŭ vortojn “Italujo” kaj “Italio”, kaj konfuzas nin kompreni la vorto-radikon. 

Se uzi “Italio”-n, tio baziĝas sur abolicii la vortojn “italo” “itala” kaj aldoni “italia” “italiano”-n.  Ankaŭ similajn vortojn ni devus surmeti multajn.  Sed ĉu nin permesus esperanta lernebleco?!  Ni vole nevole devos uzi “Italujo”-n por eviti tian konfuzon pri la vorto-radiko, ankaŭ eĉ “i-emuloj”

 

Simpla principo de la derivaj metodoj pri gento ( loĝanto ) kaj lando ( teritorio ):

gento ( loĝanto ) => gento-ujo 

lando ( teritorio ) => lando-ano  ( Ofte aperas hazarde “-io”-vortoj, tamen “i” estas radikalo, kiu estas esenca parto de la radiko, ne sufikso!  Krom tio “Usono”, “Kanado”, “Kubo” … ) 

aŭ du facilaj reguloj:

Se la landonomo finiĝas per -ujo, forpreni uj

Se la landonomo ne finiĝas per -ujo, aldonu an

 

 

渡辺 克義: まずはこれだけ エスペラント語

まずはこれだけ エスペラント語

著者:渡辺 克義

発行:国際語学社

初版:2009年11月24日

 

はじめに

 エスペラント語はL.ザメンホフが1887年に発表した「計画言語」です。

 

 120余年の使用の歴史はけっして長いとはいえませんが、エスぺランティスト(エスペラント語使用者)同士の交流は盛んで、「利用の仕方」しだいでは大変有効なツールになる言語です。

 この「利用の仕方」という点が大事です。せっかく学んだ言語を教科書のなかだけの言葉にしておくのは実にもったいないことです。エスペラント語の活用法は無限大です。実用的な言語となるか否かは学習者の姿勢しだいです。積極的に利用しましょう!

 

 エスペラント語は発音も文法も容易です。

 

 例外的事項が皆無に近いので、文法を覚えれば、それが血となり肉となり、すぐに効力を発揮します。語彙も英語、その他のヨーロッパ諸語の学習者には馴染みのものが大半です。

 

 「ますはこれだけ」シリーズは文法のさわりを扱うものですが、エスペラント語に関していえば、本書だけで十分な実力が身につきます。

 

 ここが他の言語の場合と大きく異なる点です。

 

 現在のエスペラント語の普及状況では、本書の「実用編」で扱っている会話表現にヴァーチャル・リアリティ的側面があることは否定しえませんが、それでも学習した内容はエスペラント文学(他の言語の場合と同じように創作文学があります)を鑑賞するときにすぐに役立つことを無条件で保証します。

 

 一般には「エスペラント語」の名で知られている言語ですが、エスぺランティストは単に「エスペラント」と呼んでいます。

 

 その理由はさまざまですが、国家との関連を感じさせないということで、「語」を省いた「エスペラント」という表現が好まれているようです。この点にもエスぺランティストのコスモポリタニズム(世界主義)があらわれているといえるでしょう。

 ともあれ、本書を手にされた皆さんのエスペラント語の学習が実り多いものとなりますように!

 

エスペラント語の世界にようこそ!

 

2009年11月 著者

W. Manders: Interlingvistiko kaj Esperantologio

Interlingvistiko kaj Esperantologio

著者:W. Manders

発行Purmerend ( Nederlando )

初版1950

 

ENKONDUKO. 

  Foje mi diskutis kun kelkaj esperantistoj pri la rolo kiun la fama lingvisto Otto Jespersen ludis en la historio de la planlingvoj.  Aludante la Ido-skismon unu el ni faris la rimarkon ke sen la interveno de la lingvistoj nia movado verŝajne nun starus pli proksime al la venko.  „Esperanto”, tiel li diris, „fariĝis vivanta lingvo kaj evoluas tute kiel la vivantaj naciaj lingvoj.  La lingvoscienculoj ne volas agnoski tiun fakton.  Ili emas teoriumi, kondamnas ĉion kio al ili persone ne plaĉas, ridindigas kion la sperto jam longe pruvis taŭga, unuvorte, ili povas nur fuŝi kion homoj malpli sciencaj sed pli praktikaj sukcesis atingi en la daŭro de ses jardekoj.  Ju malpli la lingvistoj sin okupos pri Esperanto, des pli prosperos nia lingvo kaj movado.” 

  Kvankam tiu drasta eldiro certe ne spegulas la ĝeneralan opinion, mi tamen ofte spertis ke multaj inklinas al skeptikismo, tuj kiam temas pri Esperanto kaj lingvistiko.  Ĉu prave?  Antaŭ ol respondi al tiu demando ni konsideru kiaj rilatoj inter ambaŭ ekzistas. 

  La lingvistiko sin okupas pri la fenomeno de la homa parolkapablo en plej vasta senco.  Ĉiu parola aŭ skriba lingvosistemo per kiu homoj interkompreniĝas estas objekto de ĝia esploro.  Tial ĝi interesiĝas pri lingvoj mortintaj same kiel pri la vivantaj lingvoj, ĝi okupiĝas ne nur pri la lingvo de plenkreskuloj, sed ankaŭ pri la vortoj kaj frazoj de dujaraj etuloj, kaj ĝi ekzamenas ne nur kiel la indiĝenoj uzas sian idiomon, sed ankaŭ kiel fremduloj manipulas tiun saman lingvon.  Ĉar Esperanto estas sistemo celanta interkompreniĝon inter diverslingvanoj, kaj ĉar efektive ĝi sufiĉe grandskale aplikiĝas kiel komunikilo ne nur inter diversnacianoj sed ankaŭ inter homoj samlingvaj, la lingvistiko nepre devas okupiĝi pri ĝi.  Estas vere ke ĝis nun la lingvistoj ne tre interesiĝis pri Esperanto, sed oni pripensu ke la lingvistiko havas laborkampon treege vastan. 

  Du branĉoj de la lingvistiko rekte koncernas Esperanton: 

  a) La interlingvistiko estas tiu branĉo, kiu celas trovi la plej kontentigan solvon de la planlingva problemo.  Kiel ni poste vidos, multaj profesiaj lingvistoj nuntempe partoprenas la interlingvistikan laboron.  Neniu scienco povas ignori la rezultojn de antaŭuloj.  Esperanto estas ne nur planlingva projekto, sed ankaŭ la sola planlingvo kiu dum longa tempo trovis sufiĉe ampleksan aplikon.  La interlingvistiko do ne rajtas preteratenti Esperanton.  Ĉiu interlingvisto estas libera serĉi alian solvon, sed science li agas nur tiam, se li bazas sin ne sole sur teoriaj konsideroj, sed ankaŭ utiligas la praktikajn spertojn akiritajn per Esperanto. 

  b) La esperantologio estas tiu lingvistika branĉo, kies speciala studobjekto estas Esperanto.  Kontraste kun la interlingvistiko, kiu havas krean celon, ĝi estas scienco konstata kaj priskriba.  Ĝi ne dekretas kaj ne celas reformojn kaj plibonigojn, sed ĝi akceptas Esperanton tia, kia ĝi estas.  Parte la esperantologio moviĝas – aŭ devus moviĝi – sur interlingvistika tereno: ĝia studobjekto ja estas planlingvo, kaj la scienco kiu volas okupi sin pri iu speciala planlingvo, nepre devas antaŭe profundiĝi en la ĝeneralajn principojn de la planlingva problemo.  Egale ĉu oni kun la interlingvistoj volas konstrui ian perfektan planlingvon aŭ kun esperantologoj volas determini la bonajn kaj malbonajn kvalitojn de Esperanto, en ambaŭ kazoj oni bezonas ian idealan normon.  Ambaŭ sciencoj do havas komunan elirpunkton, ĉar ambaŭ devus unue esplori sur kiuj principoj devus baziĝi la ideala planlingvo.  Sed la esperantologo ne sole interesiĝas pri la grado de perfekteco de Esperanto: li observas la lingvoformojn kiuj fluas el la buŝo kaj plumo de la esperantistoj, kaj atente li sekvas la evoluon kaj la tendencojn kiuj en ĝi manifestiĝas. 

  Sekvas la demando ĉu la lingvistiko povas esti danĝera por nia movado.  Ĉar la interlingvistiko kaj la esperantologio tre diferencas laŭ celo kaj metodoj, ni devas rigardi ambaŭ aparte. 

  a) La interlingvistoj laboras kaj batalas same kiel ni por la ĝenerala enkonduko de planlingvo, kaj principe ili do estas niaj samideanoj.  Sed praktike ili ne harmonie kunlaboras kun ni, ili eĉ ne amike rivalas, sed rekte, kaj ofte eĉ akre, kontraŭas nin, kaj tiu konduto estas tute natura.  La lingvistiko dankas sian ekziston al la konvinko de ĝiaj adeptoj, ke Esperanto estas tro neperfekta, kaj ke tial la mondo neniam akceptos ĝin.  La interlingvistoj do agas konsekvence batalante laŭ sia povo kontraŭ la zamenhofa lingvo, kaj kondiĉe ke ili uzu lojalajn armilojn, ilia sinteno ne estas pli kondamninda ol la batalo de la unuaj esperantistoj kontraŭ Volapük ( kies disvastiĝo atingis sian kulminon ĝuste en 1887-1889! ).  Krome la interlingvistoj laŭsperte scias, ke Esperanto estas tiel potenca konkuranto de iliaj propraj „perfektigitaj” projektoj, ke por la granda publiko „Esperanto” kaj „planlingvo” fariĝis sinonimoj, dum ĉiuj aliaj sistemoj restis nerimarkitaj.  Tial la propagando de la interlingvistoj nepre devas havi karakteron ofensivan: se ili ne sukcesos miskreditigi Esperanton, ilia laboro ja restos vana. 

  Ke la interlingvistika agado povas esti danĝera por Esperanto, tion pruvas la Ido-skismo.  Sed demandante ĉu la interlingvistiko minacas la rapidan venkon de Esperanto, ni faras gravan eraron.  Principe ni batalas ne por Esperanto, sed por la planlingva ideo ĝenerale, kaj ni samopinias kiel Zamenhof, kiu plurfoje certigis ke li ĉesos labori por Esperanto, kaj senkondiĉe lernos kiun ajn konkurantan planlingvon, se montriĝos ke tiu havas pli da ŝanco ol Esperanto fariĝi universala.  Anstataŭ ŝovinisme malkvietiĝi pri Esperanto, ni demandu ĉu la interlingvistiko povas endanĝerigi la efektiviĝon de la planlingva ideo.  Al tiu demando la respondo estas tre malfacila, almenaŭ se ni volas eviti ĉiun anticipadon kaj ĉiun antaŭjuĝon, kaj serioze kaj objektive serĉas la veron.  Ke malkonkordo inter la agantoj por la planlingva ideo ne estas avantaĝo, pri tio ne povas esti dubo.  Sed ĉu el tio ni povas simple konkludi ke la interlingvistoj per sia kontraŭesperanta propagando kompromitas la celadon al universala planlingvo?  Evidente ne!  La interlingvistoj ja asertas ke Esperanto estas tiel neperfekta, ke la mondo neniam akceptos ĝin.  Se tiu aserto estas prava, tiam ne ili, sed ni endanĝerigas la efektiviĝon de la komuna celo.  Necesas do ke ni atente kaj objektive ekzamenu la kritikojn de niaj kontraŭuloj.  Estas nekontestebla fakto ke la Esperanto-movado en la lastaj dudek jaroj ne faris rimarkindajn progresojn.  Niajn kontraŭuloj laŭte proklamas ke la stagnon kaŭzas precipe la mankoj de nia lingvo kaj ke Esperanto estas la sola baro kiu malhelpas la venkon de projekto pli perfekta.  La Esperanto- gazetaro ne kutimas dediĉi multan spacon al la laboroj kaj pretendoj de la interlingvistoj.  El propaganda vidpunkto tiu sinteno eble ŝajnas oportuna, sed anstataŭ tute prisilenti aŭ moke bagatelumi la kontraŭulojn estus pli utile science esplori, kiu partio pravas.  Se tiam montriĝos ke Esperanto estas la sola aŭ la plej sekura vojo al la celo, nia esploro havigis al ni valorajn argumentojn en la batalo kontraŭ la propagando, nuna kaj estonta, de la interlingvistoj; male se post objektiva ekzameno ni devus konfesi ke ni efektive eraris, kaj ke pravas la aliaj, tiam estus pli bone kapitulaci antaŭ la vero ol blinde batali por lingvo fiaskonta. 

  Ĉi tiu senpretenda libro tute ne arogas al si la meriton doni klaran kaj definitivan respondon al la fundamentaj problemoj de nia movado.  Tamen mi esperas ke la sekvantaj ĉapitroj enhavas almenaŭ kelkajn pripensindajn ideojn pri grava demando, ĉu la interlingvistoj aŭ la esperantistoj obstrukcas la vojon kiu kondukas al la dezirata celo. 

  b) La esperantologio povas alporti nur profiton, egale ĉu la esperantologo okupas sin pri la ĝeneralaj principoj aŭ pli speciale atentas la evoluon de nia lingvo.  Ekzakta esploro de la duobla demando, kiujn kvalitojn la teorie plej bona planlingvo devas posedi, kaj ĝis kiu grado Esperanto respondas al tiuj idealaj normoj, nepre estas utila kaj dezirinda, eĉ se la finrezulto ne konformus kun la ĝisnunaj konceptoj.  Por ke tia esploro konduku al fidindaj rezultatoj, necesas ke oni ne neglektu la praktikon.  Tro multe la interlingvistoj ĝis nun teoriumis.  La esperantologio havas la gravan taskon provi la valoron de iliaj teorioj per la faktoj kiuj manifestiĝas en la kresko kaj evoluo de nia lingvo. 

  La esperantologio estas ankoraŭ tute sensignifa branĉo de la lingvistiko.  En niaj vicoj troviĝas nur malmultaj profesiaj lingvistoj, kaj, se mi ne eraras, neniu el ili prenis Esperanton kiel ekskluzivan aŭ ĉefan terenon de sia scienca laboro.  Sendube ankaŭ neprofesiuloj povas liveri valorajn esperantologiajn kontribuojn – kaj efektive multaj faris tion, kvankam pli multnombraj estas tiuj, kies publikaĵoj portas la stampon de diletantismo – sed iliaj publikaĵoj ja ne aperis ne lingvistikaj fakrevuoj, kaj do ne povis altiri al si la atenton de kompetentaj lingvistoj.  Esperantologio fariĝos „oficiala” fako de la lingvistiko nur tiam, kiam profesiaj lingvistoj komencos interesiĝi pri ĝi.  Kaj tio okazos nur, se la koncernaj publikaĵoj fariĝos facile alireblaj.  Por scienculo staranta ekster nia movado estas tute neeble informiĝi pri la nuna stato de la esperantologio.  Eĉ esperantisto ja ne povas havigi al si la multnombrajn esperantologiajn artikolojn dissemitajn en novaj kaj malnovaj gazetoj kaj revuoj.  La ĉefa kondiĉo por la evoluo de ĉiu scienco estas la eblo konatiĝi kun literaturo jam ekzistanta.  Al la esperantologo tiu eblo ankoraŭ mankas, precipe ĉar la bibliografia kaj biblioteka servoj estas tre malbone organizitaj. 

  Mi devas ankoraŭ aldoni, ke la termino „interlingvistiko” ofte uziĝas en senco pli vasta: multaj ĝin aplikas por indiki ĉiun formon de lingvistika okupiĝo pri la planlingvo.  Laŭ tiu koncepto la esperantologio estas fako de la interlingvistiko.  Efektive estus tre utile, se ekzistus lingvistika termino kiu ampleksus la tutan terenon de la planlingva scienco.  La esprimo „interlingvistiko” en si mem tre taŭgas kiel ĝenerala termino, ĉar ĝi enhavas nenion, kio propre sugestas la ideon pri kreado de nova lingvo, sed etimologie pensigas sole pri scienco koncernata la „interlingvojn”.  Tamen mi decidis lasi al la termino ĝian originalan signifon   kaj trakti interlingvistikon kaj esperantologion kiel du diversajn ( sed parencajn ) branĉojn de la lingvoscienco.  Ĉiu scienco bezonas terminojn kun ekzakta signifo.  Kiu ne respektas la fiksitan difinon de la ekzistanta terminaro, tiu riskas kaŭzi miskomprenon kaj necertecon. 

  En la unua parto de ĉi tiu libro mi tuŝos kelkajn interlingvistikajn problemojn, kiuj ŝajnas al mi sufiĉe gravaj ankaŭ por esperantistoj.  La dua parto enhavas kelkajn ĉapitrojn pri esperantologiaj temoj. 

  Mi klopodis observi maksimuman objektivecon.  Precipe verkante la unuan parton mi laŭeble evitis konsideri la faktojn tra esperantista vitro.  Al ŝovinismaj samideanoj tio eble ne plaĉos, sed ne por ili mi verkis.  Mia libro estas destinita por tiuj esperantistoj, kiuj havas emon pli profunde penetri en la teoriajn principojn ne nur de la esperantismo, sed de la planlingva movado ĝenerale, kaj kiuj krome estas sufiĉe larĝmensaj por ne indigne skandaliĝi, kiam la enhavo ne kongruas kun la konataj propagandaj reklamoj.  Ke ankaŭ seriozaj legantoj trovos en la sekvantaj ĉapitroj multon kritikindan, pri tio mi ne dubas, sed mia sola celo estas veki aŭ plivigligi la intereson pri la lingvistika flanko de nia movado, kaj mi povus nur ĝoji, se la efektivaj aŭ supozataj mankoj kaj eraroj de ĉi tiu libro instigus kompetentajn personojn al aktiva laboro sur la sama tereno. 

Konisi Gaku: Promenado en Gramatiko de Esperanto

エスペラント 文法の散歩道

著者:小西 岳

発行:JEI

初版:1986年6月15日  改版:2009年10月10日

 

初版へのまえがき

 この本の内容は1983年1月から1986年3月まで、「文法の散歩道」というシリーズとしてLa Movado誌に連載したものです。

 「散歩道」という名前の示す通り、筆者が思いつくままにテーマをとり上げて論じる、言わば「文法雑談」が当初の意図でした。連載が進むうちに学習的な色彩がだんだん強くなってきましたが、決して系統的な文法講座ではありません。随筆的な要素も強いため、筆者独自の意見や、やや冒険的な語法の提案があったりします。また、「関西弁とエスペラント」などという、本筋から離れたおしゃべりも中に混じっています。単行本として出版するに当って、そういった部分を整理してしまおうか、とも考えましたが、むしろいろいろな要素を含んでいた方が読み物としてはおもしろいか、とも思い、敢えて手を加えませんでした。

 連載中は編集部の宮本正男さんをはじめ、愛読してくださった読者のかたがたからも随分と励ましを受けました。この本が世に出ることができたのは、そのおかげです。この場を借りて厚くお礼申し上げます。

 日本のエスペラント運動には、残念ながら、まだ系統的な文法学習書がありません。いずれそういうものを執筆してみたい、という希望だけは筆者も持っているのですが、それが実現するまでの間、この「散歩道」が僅かでも文法学習の手引きとして役立てば幸いです。

    1986年5月13日  小西 岳

改訂新版へのまえがき

 初版の出版されたのはもう20年以上も前のことです。初版のまえがきでは「日本のエスペラント運動には、残念ながら、まだ系統的な文法学習書がありません」と書きましたが、今では藤巻謙一さんの『まるごとエスペラント文法』(2001年、日本エスペラント学会)という好著があります。また、この間、新版Plena Ilustrita Vortaro(2005年、Sennacieca Asocio tutmonda)や『エスペラント日本語辞典』(2006年、日本エスペラント学会)といった辞書類の出版もあり、エスペラントの学習環境は大きく改善されました。が、本書で取り上げた事項の多くは、現在でもなお、中級の学習者のみなさんにぜひ読んでいただきたい内容を含んでいると思います。

 今回の改訂に当たっては、主として時代の変化のなかで古くなってしまった記述を修正することに留意しました。ただ、異色の章である「7. 関西弁とエスペラント」に出てくる、当時の時代背景を反映した事柄については、読み物としての面白さを保つために、そのままにしました。

 なお、最後の章「23. 相対時と絶対時」で述べている使い分けの基準は本書で初めて提示したもので、その後、『エスペラント日本語辞典』の付録にとりいれられたことを付記しておきます。

    2009年4月9日  小西 岳

小林 司/萩原 洋子: 4時間で覚える地球語エスペラント

4時間で覚える地球語エスペラント

著者:小林 司/萩原 洋子

発行:白水社

初版:2006年7月30日  改版:2008年11月10日

 

はじめに

 エスペラントは1887年にザメンホフによって創案された人造語です。文法が16か条しかなく、現在世界中で実用されている唯一中立の地球語(=国際語)です。大変覚えやすいので、「戦争と平和」を書いた文豪トルストイも「2時間たらずでエスペラントをすらすらと理解できるようになった」と述べて、普及を支援したほどです。

 この天才と同じ時間で私たちがエスペラントをマスターするのは無理だとしても、英語を知っている人ならば、せめて倍の4時間くらいでエスペラントを習得できないものでしょうか。適切な独習書か指導者があれば、それは可能だと思います。

 そういう目的に役立つ独習書を目指して、私どもはこの本を書きました。エスペラントの独習書は今までにも何種類も出版されてきましたが、習得に何週間もかかるカリキュラムが組まれているために学習者が途中で飽きてしまい、学習をやめてしまうきらいがありました。英語の知識を利用することによって習得時間を大幅に短縮したのがこの本の特徴です。

 日本では中学で全員が英語を学んでますから、英語と比較しながらエスペラントを勉強すれば理解しやすい点が多いのです。例えば、estasは「~である」と教えるよりも、「英語のbeと同じだ」と説明する方がよくわかるはずです。単語を覚えるにも、英語と似ている形のものが74%もあるので、fingro(エスペラントの「指」)を英語のfingerと並べておけば覚えやすいに違いありません。「英語をやめてエスペラントを学ぼう」ではなしに「英語を利用して、エスペラントを学ぼう」というわけです。

 大学でドイツ語やフランス語を第2外国語として学ぶ人も少なくないでしょうから、これらの外国語からの連想を使ってエスペラントを楽に習得するとか、逆に、エスペラントを知っていれば、他の外国語をマスターしやすくなるといった利点も利用すべきです。

 エスペラントを学んでもエスペラント国というものはありませんから、実際にエスペラントを使って他人と交流できるのはエスペランティストの大会や講習会に出席した時とか、外国のエスペランティストと会う時です。そんな際に使えそうな会話を覚えることも大切です。この本では例文に工夫が凝らしてありますので、第II章を覚えれば、一応、読んだり、書いたり、話したりするのに必要な力は十分につくように編集してあります。

 本書の目標は、名文ではないにせよ、思うことを自由に手紙や日記に書けて、専門文献や論文以外のふつうの小説や新聞ならすらすら読める、エスペラントの大会に出席した時に会話に困らない、そんなレベルの実力を数時間の学習で獲得することです。

 中学校の英語の授業のような学び方を真正面からの正攻法とすれば、この本の作戦はいわばゲリラ戦法です。中学校で3年間英語を学ぶと、単語をおよそ950~1100語覚え、やさしい欄ならば英文の新聞を読める程度の語学力がつくはずです。それと同程度のエスペラントの語学力をわずか4時間でつけてしまおうというのです。指示通りに勉強すれば、短時間で必ずマスターできます。日本語の本を読むのと同じように、エスペラントの本をすらすらと理解できる快感をぜひ味わってください。これを一度でも体験すると病みつきになって、その醍醐味を忘れられなくなるものです。

 しかし、エスペラントも一つの言語ですから、立派な文を書いたり話したりするのには、ある程度の努力が要ることは、他の民族語とまったく同じです。日本語を例にとれば、「彼女は彼女の頭の上に帽子を置いた」ではなしに「彼女は帽子をかぶった」と、正しい表現を使えるようにしたいものです。それには、模範文を多く読むしかありません。私たちは日本語を一人前に使えるようになるまでに、小学校以来どれほど多くの国語教科書や新聞や雑誌を読んだり、ラジオやテレビを聞いたりしたかを思い起こしてください。

 この本には、名文の例として世界の文学作品5点の書き始めの部分を転載しました。著作権や難易度の関係で北欧が多くなりましたが、日本語訳と各原作の民族語とを添えておきましたので、訳し方の勉強の他にいろいろと役立つでしょう。それぞれの民族語を見てもさっぱり意味が判らないのに、それが一旦エスペラントに訳されると、さっと意味が判る快感はまた格別だと思います。ここには5種類の外国語しか採録してありませんが、全世界には8000もの民族語があるといわれています。そのすべてをマスターすることなどとうてい不可能ですから、国際語がどうしても必要なのです。国際語は邦訳のない小国の文学作品を読むのにも役立ちます。

 せっかく学習を始めても、間もなくやめてしまう人がいるのは、エスペラントが他の外国語とは違う独特の存在意義を持っていることが十分に理解されていないからだろうと思います。それで、文法以外に、歴史その他の面の記述にもかなりの力を注ぎました。

 この本によって、多くの人が短時間で楽にエスペラントをものにされるように願っています。感想をお教え下さい。

 なお、執筆に際し、石野良夫、北川久、Wilhelm Schmid、東海林敬子、中島みほ子、真壁禄郎、山川修一さんに資料提供と助言をいただき、海外の多くのエスペランティストたち、特にフランスのM. J. Liné夫人、オランダのMoerbeek夫妻、スウェーデンのK. Rohdin夫人、デンマークのU. Lohse氏、ギリシャのY. Azgytopoulou嬢に助けていただき、カナダのKlivo Lendon氏には、英語の校閲をお願いしました。

 このたび、1995年の刊行以来、読者のご支持をいただいてきた本書のCDブック化にあたって、コラムを一新し、各種HPの紹介を初め、インターネット関連の情報をふんだんに盛り込みました。

    2006年6月1日  小林 司・萩原 洋子

安達 信明: ニューエクスプレス エスペラント語

ニューエクスプレス エスペラント語

著者:安達 信明

発行:白水社

改版:2008年10月10日

 

はじめに

 このエクスプレス・シリーズで初めてエスペラント語の入門書を出してから、早いもので20年の歳月が流れました。日本人なら成人式を迎える年齢になります。特定の民族語としての歴史を持つこのシリーズの他の諸言語とは異なり、ザメンホフいう個人によって1887年に産み落とされた「計画言語」エスペラント語は、少し変わった言語であると言えるでしょう。コミュニケーションの重要な手段であるはずの言語が、お互いに異なるためにできてしまった壁を克服する、という志を持って生まれてきたという意味でもエスペラント語は個性的な言語です。また産声を上げて以来、常に過去を見据え、現在を踏まえ、そして平和な未来を志向する言語であるという意味では、人類にとって文字通り「希望の言語」であるとも言えるかもしれません。

 エスペラント語というと、人の手で作られた言語という意味で人工的な言語ではないかと先入観を持つ方がいるかもしれません。しかし「文法規則に例外がないという一点を除けば、言葉の仕組みも言葉としての響きも、全く普通の民族語と同じような自然な言語です。これは本書でCDを聞きながら少し勉強をして頂ければ、すぐお分かり頂けることだと思います。また、エスペラント語は決してすでにある民族を押しのけ、それに取って代わろうというような言語ではありません。全ての人にとっての「第二言語」として、規則的で学びやすく、言葉の違いによる壁を克服するための言語なのです。

 この新版では旧シリーズのものに全面的に手を入れました。とは言え、語学書としての基礎には時を超えて通底するものがありますし、紙幅や行数指定等による制約もありますので、特にテキスト本文の改訂ではあまり無理をせず、新版の枠組み内で必要と思われる範囲に留めてあります。旧版では財団法人日本エスペラント学会を始め、各方面のご協力を頂きました。本書にいくらかでも良いところがあるとすればそうした方々のおかげです。そして旧版初版の時よりずっとお世話になっている白水社編集部の稲井洋介さんに、この場をかりてお礼を申し上げたいと思います。

 最後に、エスペラント語に目を止め、今この本を手に取って下さっている読者の方に心よりお礼を申し上げます。

2008年8月  安達 信明

山川 修一: エスペラント 翻訳のコツ 付録:動詞と文型

エスペラント 翻訳のコツ 付録:動詞と文型

著者:山川 修一

発行:JEI

初版:197811月15日

まえがき

 本書は、日本エスペラント学会機関誌La Revuo Orientaに発表した「翻訳のコツ」(197737月号)および「Eの動詞と文型」(197479月号)に手を加えて1冊にまとめたものです。

 本書の狙いは、中級学習者の皆さんに、実力のつく参考書を提供することにあります。従来、中級者向けの参考書は絶対的に不足しており、学習者は、当然知っていなけらばならない語学上のポイントを知らないまま、無駄な時間と労力を費やすことが多かったのではないかと思われます。これに対して、私は英語通訳・翻訳を専門として研究・実践する中で、語学習得および通訳・翻訳に関して多くのことを英語関係者から学び、これをE学習者の役に立てたいと考えてきました。その具体的な成果が上記の拙稿2編であり、中級とはいえ、かなり程度の高い事項まで広範な内容を密度高くまとめたつもりです。学習者の皆さんには効率よくEを習得してもらえるものと思います。

 本書の題名となっている「翻訳のコツ」は、最近一般のE-istoの間にも翻訳の必要性が高まっている実情に鑑み、英語翻訳の参考書・研究書に盛られている内容を整理し、実用的で誰にでも応用できるポイントを、Eの例文によって紹介したものです。翻訳は、本来ならば、Eを一応習得した上級者以上のE-istoが取り組むべきものです。しかし中級者の場合でも、E文読解においては、今までよりも的確にE文の流れや意味合いがつかめるようになり、またE会話・作文においては、自然で、何よりもまして「通じる」Eが使えるようになると信じます。なぜならば、「言葉」を超えて「コミュニケーション」を大切にしようというのが「翻訳のコツ」を流れる精神であり、私の語学観であるからです。

 次に、付録の「Eの動詞と文型」は、翻訳の前提としての正確な語学知識を、動詞を中心にまとめたものです。もともとは、Eを実際に話し書く運用能力の基礎となる必須事項、あるいは日本人学習者の盲点を整理しているうちに出来上がったものです。あいさつ程度の会話に飽き足らず、広く自分の思いを発表する力をつけようとする人にとっては、かなり役立つものと信じます。かなり高度な語学上のポイントも含まれています。とくに英語が十分出来る人にとっては、英語とEの相違点がよく分かるはずです。

 さて、私はつねづねE学習者の皆さんに出来るだけ早くEを習得してもらいたいと考えています。Eを自由に話し書く力を身につけ、国境を越えた一般市民レベルの直接交流を体験し、また場合によっては、翻訳を通じて社会的に意義のある仕事を国際的に展開してもらいたいと考えています。他の外国語は、なかなか習得に至らず、あたかも学習自体に価値があるかのようです。しかしEは学ぶためにあるのではなく、使うためにあるものです。是非とも早期に習得し、実際のコミュニケーションに活用して下さい。

 本書が皆さんのE習得と翻訳技術の向上に少しでも役立つことを期待します。

19781115

山川修一

Rihej Nomura: Verboj kaj iliaj ekzemploj en ZAMENHOFA EKZEMPLARO kun japanlingvaj klarigoj

「ザメンホフの用例に見る エスペラント動詞の意義と用法

著者:野村 理兵衛

発行:JEI

初版1997111

 

まえがき

 ZAMENHOFA EKZEMPLARO(以下ZE)が発行されてから以来かなりの年月が経過しましたが、それに先立つ2年ほど前から私は改訂第二版に備えてワープロでの版下を作り始めました。第一にやったことは、時間的にまたは技術的に追加出来なかった文例の組み入れであり、次ぎにはBiblioのロンドン版から引用した文例の全部についてLUDOVIKITOから出版されたZの原稿との比較訂正する作業でした。これらの仕事に5年ほどを要しました。その後は全巻を読み返すこと数回、よりよいものを残す努力を続けて来ましたが、先般「知っておきたいエスペラント動詞100」が出版されたのを切っ掛けに、少なくとも文の根幹をなす基本動詞については見直すべきではないかという思いに駆られました。

 ZEには訳語がありません。それは訳語を与えることはvortaristojの仕事であり、Zの用例を、たとえそれが用例の羅列に過ぎないとしても、一つでもより多く掲げることがZEの使命であるとの認識によるものでした。従って文例は語意や用法によって一応分類はしたものの、その分類は大まかなものだということは否定出来ません。私の果たすべき大切な仕事がまだ残されていることに今更気付きました。

 自然語の場合は、先ず、長い歴史の流れの中で形作られた言葉があり、それに基づいて辞書と文法が生れたと考えられますが、人工語であるエスペラントの場合は、この三つのものがFundamento de Esperantoの形で同時に発表されました。人工語にはまず文法と辞書が必要であり、その辞書Universala Vortaroは五ヶ国語の単語からなるものであり、多少は範囲の異なるこれらの単語の意義の妥協点をエスペラントの語義とするっことはZの賢明な選択肢だったとは思いますが、反面この辞書の持つ語義が玉虫色にならざるを得ませんでした。エスペラントの辞書は原則的には五ヶ国語の単語に共通する語義をエスペラントの語義とし、これにザメンホフまたは編集者による補足的な文例を添えるのが通例ですが、私の場合は「初めにZ文例ありき」で、すべての文例を取り入れました。そして、辞書だけに頼らず、これらの文例そのものから語義をくみ取ることを試みることにしました。

 Zはエスペラントを「言葉」として熟成させることに生涯を捧げ、膨大な文献を通じてZamenhofa stiloを確立したわけですが、その際語義の範囲については余りとんちゃくしなかったように思われます。それはZ自身「言葉」は辞書から生れるものではなく、辞書は「言葉」から生れるものだということを百も承知していた筈だからです。従ってZの文例にはこの五ヶ国に共通の枠を逸脱してPIV.から(evit)と指摘されるような例も少なくありません。vortaristojがZの文例に批判的であり得るのに対して私の場合はエスペラントが将来国連などの権威ある機関によって国際標準語となるまでは、決して失ってはならない最も重要なunuecoを守るために是非必要な標準語に代わるものは、民族によって自然発生した言葉に代えて、ザメンホフの天才的な脳中に自然発生的に形成されたとも言えるものの中にこれを求めざるを得ないと信じています。

 私が辞書からではなく、自然語の場合と同様に「言葉」からそれぞれの語の持つ意義を求めようとするのですから今までの辞典とかみ合わないのは当然です。例えば辞書に五つの語意に分類されている語についてZの文例があるのは三つだけで、残りの二つが欠番になる一方、どの番号にも該当しない文例がたくさんある場合があります。動詞の中で最も基本的で、従って使用頻度の高いものほどその語義や語法が多岐にわたり、語法を無視したような成句、前後の文を見ないと判断出来ない慣用句や転義的な用例などが少なくありません。これら従来の辞書では当てはまらない場合は別の番号を設けて訳文を添えました。

 この見直し作業の際に分類番号の分割・統合・追加・削除を余儀なくされた場合が多く、ZEとは必ずしも一致しません。出典は省略しました。本書に掲げた訳語は文例の分類見直しのための手段であり、訳語としては必ずしも当を得たものとは言えないかも知れませんが、それに続く文例と併せ読む時、その語の本当の意味や用法が理解出来ると同時にZamenhofa stilo体得への近道でもあると信じられましたので、出版に踏み切りました。いたらぬ点が多々あると存じますが、この8月に卆寿を迎えた私の高齢に免じてお許しをお願い申し上げます。

1997年10月

野村 理兵衛

凡例

(1) 見出しの語の範囲

本書の見出し語は拙著ZAMENHOFA EKZEMPLAROにある基本動詞750語の全部で派生動詞は含まれない。

 

Kenji Ossaka: Monografio pri Konjunkcioj

エスペラント 接続詞の用法

著者:小坂狷二

発行:JEI

初版19901115

 

まえがき

 本書は、小坂狷二先生がその晩年に雑誌「エスペラント」に連載したものに、未発表分の原稿から新たに版をおこしたものを加えて出来たものである。発表誌は本学会機関紙「エスペラント」1966年4月~1968年9月号(ただし、1967年2月及び12月を除く28回)である。製版の都合上、既発表部分は活字印刷の雑誌をそのままコピーしたものを使ったため、新たに版を起こした部分(本書の「17 SE」以下)と視覚的にやや異なるものになっているが、事情ご賢察の上、ご了解いただきたい。

 本書は本来、小坂狷二先生没後20年、日本エスペラント学会創立70周年の記念出版として昨年のうちに発行されるはずであったが、出版部の事情により発行がおくれたものである。

 なお、本書でもちいられている仮名遣いは、1924(大正13)年12月24日の文部省臨時国語調査会案を著者がやや修正したもので、著者は常にこの仮名遣いを用いていた(「前置詞略解」1943年12月初版のはしがきなど)。現代仮名遣いに非常に近いものなので、あえて仮名遣いを改めることはしていない。また、筆者独特のことばづかい、たとえば「ゆわゆる」「つべたい」なども、あえて改めなかった。ただし、古めかしい表現等で若い読者の理解の妨げとなるものについては、ご遺族の了解を得て、編集者の責任で最小限の注を付した。

 本書の発行についてご快諾いただいたご遺族、小坂由須人・小坂丈予・小坂仁尋の各氏、及び未発表原稿を提供して頂いた平山智啓氏に感謝の意を表する。

 

1990年11月

財団法人 日本エスペラント学会 出版部長 松本 宙

Kenji Ossaka: Esperanto Kompleta Kurso por Japanoj

エスペラント捷径

著者小坂狷二

発行:JEI

初版19271210(1973815改訂7版発行

 

    はしがき

社会は人類のあらゆる知識を終結し、教養の光を弘めるのに適する言語を作り出すであろう…この語は最も偉大な理智の機関となる。私はこれこそ人間の精神の最後の努力であると云うことをはばからない…なんとなれば人間は人の視界を拡げた望遠鏡に劣らぬ理智を発揚するために役立つ道具を手にしたことになるからである…私は確言する、世界共通語にまさる発明は存在しないと…

        ―ライプニッツ

 人類文化の今後の進展には国境超えた諸民族の提携が必要であり、また実際、あらゆる分野において国際的協力がいよいよ盛んになりつつある。しかし、せっかくのこの民族共働もこれを常に阻むものがある。それは言語の相違である。現在、国際会議や交渉には一二強国の言語が使用されるのが常であるが、これでは多数の弱国民は強国語習得のために他の大切な学問の学習を甚だしく犠牲にすることになり、不利益な立場に置かれることになる。日本でも何万と云う人が莫大な金、時間、労力を費やして英語を学んでいるが、その中から英国人と太刀打ちできるほどに熟達する人が何人できるであろうか。しかもこれは日本人の頭のせいではなくて、英語の習得そのものが、日本人にとって不可能と云うべきほどにむつかしいためなのである。

 また人類は二度の世界戦争の惨禍によって目ざめ、世界平和を熱望している。しかし、やはり言語上の事大思想の蒙を啓き、言語上の帝国主義を打破し、各民族をして言語的に完全平等の立場に立たしめない限りは、各民族の善意、共存共栄の上に築かるべき人類の真の、恒久的平和は絶対に招来できない。

 であるから今日、人類にとって、どの民族にも属さない絶対中立の、そしてその構成が合理的であるために学習が極めて容易で、かつその表現が明確、自在、優雅な国際語エスペラント普及活用することが何よりも急務である。エスペラントは各国の開拓者の多年にわたる刻苦努力により、すでに数千の文献を刊行し、全世界に数十万の同志者を獲得し、旅行に、文通に、会議に、交歓にその遺憾なき本領を発揮しつつある唯一の、生きた国際語である。エスペラントの採用によって、上掲ドイツの大哲人ライプニッツが三百年前に予言した人類の理想は実現されたことになる。

 エスペラントの学習は英仏独等の語と比べれば遥かに容易で、その十分の一以下の時間と労力を以って足れりとする。しかし二三週間で熟達し得られると思ったら大きな間違である。一つの生きた人間の言葉がそんな短時間で習得できるはずがない。読書、練習によって後になずまねば手に入れたとは言えない。どうしても半年や一年の努力、辛棒は必要なのである。

 本書は学習者が少なくとも中学卒業程度の外国語の素養があるものとして講述したもので、「捷径」の名の示すごとく大体三四カ月で一とかどのエスペランチストに仕上げることを目標とした(外国語の素養の少い方はもっと詳しい大部の独習書、例えば拙著「小坂エスペラント講座」などに就て学ばれたい)。

 言語学習の秘訣は一にも二にも根気である。一時に2課も3課もやるかと思えば、4日も5日も放っておくようなやり方は大禁物。少しづつでよいから毎日コツコツ続けてやり、前のところ充分覚え込まぬうちは次に進まぬよう。鈍根のねばりがなければ独習は決して大成しない。また単語はくり返し掲げないないから、単語カードでも作って端から覚えてゆくようにされたい。

 本書修了の上は国際文通によって実地活用を試みることをおすすめする。また雑誌や書物を取り寄せて、絶えず読書されること。さらに進んで知友に学習をすすめて研究会を作ったり、講習会を開いて人に教えるのも大に御自分の勉強になることである。

    19576月改定版出版に当たりて

Unberto Eco: La ricerca della lingua perfetta nella cultura europea

完全言語の探究

著者:ウンベルト‐エーコ
訳者:上村忠男・廣石正和
発行:平凡社
初版:1995年1月30日

Zlatko Tišljar: “Esperanto vivos malgraŭ la esperantistoj”

Esperanto vivos malgraŭ la esperantistoj
著者:Zlatko Tišljar
発行:Inter-kulturo, Maribor kaj Libro TIM, Zagreb
初版:1997年1月

Enkonduke 

En la jaro de 35-jariĝo de mia esperantistiĝo mi decidis kunmeti en unu libro diversajn artikolojn kaj sciencajn verkojn rilatajn al la fenomeno de Esperanto, kiujn mi verkis diversokaze dum tri jardekoj.  Mi decidis dividi la materialon je 3 grupoj, el kiuj ĉiuj certamaniere povas esti utilaj por Esperanto kaj ties historio.  La ĉefa grupo rilatas al diversaj miaj artikoloj pri sociologiaj aspektoj de Esperanto-komunumo, en kiu mi aktive vivis kaj ĝin kunkonstruis.  Oni povas en tiuj artikoloj vidi ankau mian pensevoluon, kiu definitive maturiĝis en kelkaj lastaj jaroj dramece influintaj al mia persona vivo pro la milito en eksa Jugoslavio. 

Mi skribis 4 pli ampleksajn sciencajn verkojn rilatantaj al Esperanto kaj el ili mi elektis 3 por ĉi tiu libro.  Mi kredas, ke ĉiu el ili povas esti utila al multaj esperantistoj kaj E-institucioj.  En la tria grupo troviĝas 4 artikoloj rilatantaj al du miaj ĉefaj E-agadoj: instru-metodologia en la kampo de evoluigo de la Zagreba Metodo instrui Esperanton kaj en eduka kampo de denaskaj esperantistoj.  Mi esperas, ke mi ricevos multajn reagojn de la legantoj, ĉar mi konscias, ke pluraj miaj pensoj estas tre polemikprovokaj. 

          Januaro 1997 

Cite de “Frekvencmorfemaro de Parolata Esperanto ( 1982 )”:
Pri vorto-ofteco kaj instruado-metodo… 

( Mi trovis la rilatan artikolon en alia fonto:

En itala lingvo, unuaj 1000 vortoj kovras 85% de la korpuso, unuaj 2000 vortoj kovras pli ol 90%. 

En la japana, unuaj 2000 vortoj kovras ĉirkaŭ 70% de korpuso.  )

  Morfemoj:
a) unuaj 15 morfemoj konsitigas 42.25% de la korpuso.
b) unuaj 100 morfemoj konsitigas 77.90% de la korpuso.
c) unuaj 117 morfemoj konsitigas 80.00% de la korpuso.
d) unuaj 172 morfemoj konsitigas 85.00% de la korpuso.
e) unuaj 265 morfemoj konsitigas 90.00% de la korpuso.
f) unuaj 467 morfemoj konsitigas 95.00% de la korpuso.
  —  —  —
g) unuaj 520 morfemoj konsitigas 95.80% de la korpuso.
h) unuaj 786 morfemoj konsitigas 98.20% de la korpuso.
i) 1343 morfemoj konsitigas 100.00% de la korpuso. 
 
Postaj morfemoj ( konsistigantaj la lastajn 5% de la korpuso ) estas ĉiam pli diferencaj kaj pri ili ĉi tiu listo ne estas kompetenta.  Tiu parto estas forte dependa de cirkonstancoj kaj parolsituacioj.  Tio signifas, ke iu alia estonta esploro devus je la nivelo de 95% ricevi tre similajn rezultojn, dum la lastaj 5% devus tre diferenciĝi. 
 
  Vortoj:
a) unuaj 15 vortoj konsitigas 30.61% de la korpuso.
b) unuaj 223 vortoj konsitigas 70.00% de la korpuso.
c) unuaj 319 vortoj konsitigas 74.94% de la korpuso.
d) unuaj 563 vortoj konsitigas 80.29% de la korpuso.
e) unuaj 972 vortoj konsitigas 85.94% de la korpuso.
f) unuaj 1643 vortoj konsitigas 91.40% de la korpuso.
g) 3708 vortoj konsitigas 100.00% de la korpuso. 
 
( Hindeŭropaj lingvoj bezonas ĉirkaŭ 2000 vortojn por kovri 80% de korpuso.
 
  Konkludoj:
Komparo inter frekvencvortaroj de naciaj lingvoj kaj tiu ĉi montras, ke 80% de la nacilingvaj korpusoj de hindeŭropaj lingvoj kovras ĉirkaŭ 2000 vortoj kaj en Esperanto nur 563.  Sekve jam tio montras, ke oni devas lerni 4-oble malpli da vortoj por la sama efiko ( efektive sufiĉe pli ol kvaroble, ĉar tiuj 563 vortoj konsistas el multe malpli da morfemoj, kiujn oni efektive devas lerni ) ol ĉe naciaj lingvoj. 
 
Tiuj rezultoj sugestas al ni la neceson klopodi ŝanĝi nian aktivadon en jena senco: 

1. Ĉar por baza lingvokono ( 95% de la korpuso ) sufiĉas lerni nur 467 morfemojn ( do proksime 500 ), necesas tion konsideri, kiam oni ellaboras bazajn lernolibrojn.  Unue instrui nur tiujn morfemojn kaj ebligi pli rapidan akiron de la baza parolkapablo surbaze de tiu morfemmaterialo. 
 
2. En instrusistemoj kaj lernolibroj necesas eviti kompletajn vortsistemojn.  Ekz. se oni instruas pri homo, oni kutime en la sama leciono instruas dudekon da vortoj pri ĉiuj korpopartoj.  La frekvencvortaro montras, ke sufiĉas nur tri ( kapo, mano, piedo ).  Mebloj ne ekzistas, nomoj de tagoj, bestoj, kolornomoj, dompartoj ktp. simple mankas, ĉar en la ĉiutaga babilado oni ne uzas tiujn vortojn.  Tiel oni senŝarĝigas la cerbon en la komenca fazo je pli ol 100 morfemoj. 
 
3. Insisti pri uzado de kunmetitaj vortoj, kiujn oni nesufiĉe uzas – sed aparte pri tiuj, kiuj estas necesaj.  Stimuli tiun uzon per legado de libroj el serio “Facila Esperanto”, aŭ de facilaj tekstoj en Kontakto, kie la tekstoj estas adaptitaj al tiuj 500 morfemoj. 
 
4. En la unuagradaj libroj ne necesas instrui pri malofte uzataj afiksoj kaj pri participoj ( konsideru, ke el ĉiuj uzataj vortoj nur 1% estas participaj, kaj posta esploro montris, ke duono el ili estas nur tri vortoj: “Esperant(ist)o”, “sekvonta” kaj “pasinta”, kiujn eblas instrui simple kiel vortojn sen klarigi, ke ili estas kunmetaĵo ). 
 
5. Nur en la dua grado de lernado ( daŭrigaj kursoj, post kiam oni akiris jam la parolfluon ) oni instruu pliajn 400-500 morfemojn ( 99% de la parolata lingvo ) kaj fininstruu la gramatikon ( pli maloftajn afiksojn kaj la participan sistemon ). 

Marina Yaguello: “Les fous du langage – Des langues imaginaires et de leurs inventeurs”

言語の夢想者 – 17世紀普遍言語から現代SFまで

著者:マリナ‐ヤグェーロ

訳者:谷川 多佳子+江口 修
発行:工作舎
初版:1990年10月16日